Düşünək.net

Zəka və Ağıl Arasındakı Fərq Nədir?

fayuu — Tue, 20 Jul 2010 01:34:59 +0000

Zəka, ən çox tanınan mənada insanın düşünmə, həqiqətləri hiss etmə, mühakimə etmə və nəticə çıxarma bacarıqlarının cəmidir. İlk dəfə qarşılaşılan və ani şəkildə əmələ gələn hadisələrə uyğunlaşma, anlama, öyrənmə, təhlil etmə bacarığı, beş hissin, diqqətin və düşüncənin cəmlənməsi, incəliklərə diqqət verilməsi zəka vasitəsilə həyata keçirilir. Zəkanın fərqli təriflərinin olmasına baxmayaraq, zəkaya aid nəzəriyyələrin hamısında zəkanın hamısında zəkanın insanın anadangəlmə malik olduğu, adətən irsi yolla nəsildən-nəsilə keçən və mərkəzi sinir sisteminin funksiyalarından ibarət öyrənmə və ətraf təsirlərlə formalaşan məfhum olduğu bildirilir.

Zəkanın yeri: Beyin

Zəkanın beyində yerləşdiyi qəbul edilmişdir. Bir insan beynində 10 milyarddan çox sinir hüceyrəsi var. Hər bir hüceyrə təxminən 10000 hüceyrə ilə əlaqəli şəkildə işləyir. Neyron adlandırılan bu sinir hüceyrələrində siqnallar çox mürəkkəb elektro-kimyəvi hadisələr zəncirilə meydana gələn və sayı saniyədə 1000-ə yaxın titrəmələr halında ötürülür.

“Bir insan yeni bir mühitdə mürəkkəb problemləri həll edərkən beyninin hansı hissələrindən istifadə edir?” sualı zəkanın iki əsas ünsürü olduğunu ortaya çıxarmışdır. Bunlar “yeni bir informasiya ötürmə sürəti” və “yaddaşın sürəti”dir. Zəkalı insanlar qısa müddətli yaddaşlarında daha çox məlumat saxlaya bilir və bu məlumatlar üzərində müxtəlif fəaliyyətlər həyata keçirirlər.

Araşdırmalar daha zəkalı insanların beyin fəaliyyətlərini daha kiçik hissələrə sığışdıraraq mürəkkəb fəaliyyətləri həyata keçirə bildiklərini göstərir.Bu şəxslərin beyinlərindəki fəal hissələr həmin iş üçün lazımlı hissələrdir. Daha az bacarıqlı insanlar isə eyni fəaliyyət üçün beyinlərində daha geniş hissəni fəallaşdırmalı və daha çox enerji sərf etməlidirlər. Qısacası, elmi tapıntılar daha zəkalı beyinlərin daha faydalı çalışdıqlarını ortaya qoyur. Bəs bunun səbəbi nədir?

Beynin quruluşunu sinir hüceyrələri, yəni neyronlar təşkil edir. Neyron adlandırılan sinir hüceyrələri digər hüceyrələrdən fərqli olaraq dendrit və akson adlı hissələrə bölünür. Dendrit çoxlu qıza çıxıntılardan əmələ gəlir və hüceyrənin kökləri kimidir. Aksonlar isə hüceyrənin gövdəsindən çıxan uzun, bir hissədən ibarət, siqnalların göndərildiyi incə liflərdir və beynə xəbərlərin daşınmasına xidmət edirlər. Beynimizdəki sinir hüceyrələrinin yüz trilyon əlaqə nöqtəsi var. Bu əlaqə nöqtələrində böyük bir molekulyar ötürülmə daima davam edir. Hər sinir hüceyrəsində məlumatı almaq üçün hazır olan dendrit və hüceyrənin uzun hissəsini əmələ gətirən və məlumatın göndərilməsini təmin edən aksonların ətrafı onları qorumağa xidmət edən mielin adlı bir maddə ilə örtülüdür. Hüceyrələrarası məlumat ötürülməsini də sinapslar həyata keçirir. Sinapslar qonşu sinir hüceyrələrinin bir-birlərinə çox yaxınlaşdıqları, ancaq toxunmadıqları kiçik hissələrdir.

İnsanlar arasındakı zəka fərqləri sinir hüceyrəsinə əsaslandıqda dendrit, neyron, sinaps sayı və sinapslardakı məlumat ötürülməsinin keyfiyyəti və ya mielinin keyfiyyəti kimi bir çox səbəblərdən qaynaqlana bilər. Ancaq sözügedən səbəblərin heç birini ölçmək və dəyərləndirmək mümkün deyil. Buna görə də zəkanın bioloji əsaslarını dərk etməyimizə kömək edəcək iki fərqli model var.

1. Mielin hipotezi

Bir elektrik kabeli daha yaxşı izolyasiya edildikdə elektriki necə daha yaxşı sürətli ötürür, daha yararlı işləyir və qısa qapanma ehtimalı azalırsa, daha sağlam şəkildə mielinlə örtülmüş aksonlar da daha tez və daha az itki ilə işləyirlər. Bu görüş insanın inkişafı ilə də əsaslandırılır. İnsanın öyrənmə sürəti həyatının 15-ci ilinə qədər sürətlidir və 65-ci ildən sonra zəifləməyə başlayır. Bu cür zamanlama mielinin əmələ gəlməsi və yenidən məhv olması ilə də paraleldir.

2. Neyral seçmə hipotezi

İnsanın beynindəki sinaps sayı hər zaman olduğu kimi qalmır. İnsan böyüdükcə beyində yeni əlaqələr əmələ gəlir. Ancaq bu əlaqələr zaman ərzində zəifləməyə başlayır. Bu prosesə “neyral təmizləmə (seçmə)” adı da verilir. Həyatın ilk 5 ilində əmələ gələn əlaqələr həyatın 15-ci ilinə qədər seçilib təmizlənməyə başlayır. Beynin özünün də sinir hüceyrələrindən əmələ gəldiyi nəzərə alınsa, öz-özünü araşdıran, tədqiq edən, təhlil edənin bu hüceyrə əlaqələrinin fövqündə bir şüur olduğu açıq həqiqətdir. Əlbəttə, bu şüur beyni əmələ gətirən sinirlər, yağ təbəqəsi və sinir hüceyrələrinə aid deyil. Buna görə bu suala hər şeyin maddədən ibarət olduğunu iddia edən materialistlər və darvinistlər cavab verə bilmirlər. Çünki bu şüur Allahın yaratdığı ruhdur. Allah bütün bu hissləri hər insanın ruhu üçün ayrı-ayrı yaradır. Bu hissləri yaradan Allah tək mütləq varlıqdır.

Zəka və ağıl fərqi

Zəka və ağıl çox vaxt eyni mənada işlədilsə də, tamamilə fərqli iki qavrayışdır. Zəka səbəb ilə nəticə arasındakı əlaqələri tapmaq, bənzərlik və fərqləri dərk etməkdir. Ağıllı bir insan zəkanın verdiyi bütün üstünlükləri istifadə etməsilə bərabər zəkalı bir insanın sahib olmadığı bir qavrama və bacarığa malikdir.

Ağıl insana zəkadan çox üstün bir anlayış qazandıran, dərin düşünmək, doğrunu anlamaq və hər məsələnin həlli yolunu tapmaq bacarığıdır. Habelə ağıl həyatın hər sahəsinə hakim olan və bir çox məsələdə uğurlar gətirən bacarıqdır. İnsanın doğrunu yanlışdan ayırmasını və beləliklə, həyatın hər mərhələsində ən doğru şəkildə düşünməsini, ən düzgün dəyərləndirmələr etməsini və ən yararlı qərarlar verməsini təmin edir.

İnsana bu bacarığı qazandıran yeganə xüsusiyyət isə imandır. Allah iman gətirib Ondan qorxub çəkinən insanlara Qatından xüsusi bir anlayış verir. Quranda Allah qorxusunun insana qazandırdığı bu anlayış belə ifadə edilmişdir:

Ey iman gətirənlər! Əgər Allahdan qorxsanız, O sizə haqla-nahaqqı ayırd edən bir nur verər, günahlarınızın üstünü örtüb sizi bağışlayar. Allah böyük lütf sahibidir! (Ənfal surəsi, 29)

Təkamülçülərin Nəzəriyyələrinə Dair Heç Bir Elmi Dəlili Yoxdur

fayuu — Mon, 19 Jul 2010 19:36:42 +0000

Təkamülçülər insanın meymunlarla ortaq əcdaddan təkamül yolu ilə əmələ gəldiyi iddiasını dəlilsiz surətdə qəbul edirlər, ancaq bu təkamülün necə baş verdiyi sualına “bilmirik, bəlkə gələcəkdə bir gün başa düşərik” şəklində heç bir elmi dəyəri olmayan cavab verirlər. Təkamülçü paleoantropoloq İleyn Morqan belə etiraf edir:

İnsanlarla (insanın təkamülü ilə) bağlı ən vacib dörd sirr budur:

Nə üçün iki ayaq üzərində gəzirlər?

Nə üçün bədənlərindəki qalın tükləri tökmüşlər?

Nə üçün bu qədər böyük beyinləri var?

Nə üçün danışmağı öyrənmişlər? Bu suallara verilən standart cavablar belədir:

Hələ bilmirik.

Suallar daha da artırıla bilər, amma cavabların eyniliyi dəyişməyəcəkdir. (Elaine Morgan, The Scars of Evolution, New York: Oxford University Press, 1994, səh. 5)

Bir insan həyatı boyu materialist təlqinlərin təsiri altında qala bilər. Bu təlqinlərə görə həqiqətləri səmimi şəkildə düşünmək üçün fürsət tapmaya bilər. Ancaq bu vəziyyət bütün həyatını xətalar içində davam etdirməsi demək deyil.

Doğru olanı görən bir insan vicdanının və ağlının səsini dinləyərək səhvlərə davam etməkdə israr etməməlidir. Hər insanın Qurani-Kərimdə bildirildiyi kimi vicdanı ilə doğrunu gördüyü halda bundan qaçmaqdan çəkinməlidir:

Həqiqiliyinə daxilən möhkəm əmin olduqları halda, haqsız yerə və təkəbbür üzündən onları inkar etdilər. Bir gör fitnə-fəsad törədənlərin axırı necə oldu! (Nəml surəsi, 14)

Doğrunu görən və təsdiq edənlər isə Allahın iznilə həm dünyada, həm də axirətdə qurtulacaqlar:

Haqqı gətirən və onu təsdiq edənlər isə əsl müttəqilərdir. (Zumər surəsi, 33)

Dünyanın Ən Böyük Paylama Şəbəkəsi: Qan Dövranı Sisitemi

fayuu — Mon, 19 Jul 2010 19:16:49 +0000

100 trilyon evdən ibarət bir şəhər təsəvvür edək. Sizcə bu şəhərdəki evlərin hər birinin istəklərini bir anda yerinə yetirən bir paylama şirkəti ola bilər? Bir çoxunuz buna “əlbəttə, ola bilməz” cavabını verəcəksiniz. Ancaq buna bənzər bir sistem hər insanın orqanizmində mövcuddur. İnsanın orqanizmindəki evlər hüceyrələrdir, paylama şirkəti isə saysız-hesabsız işçisi olan qan dövranı sistemidir. Qan dövranı sistemi işçiləri insan bədənindəki təxminən 100 trilyon hüceyrəni bir-bir gəzir. Bu sistemin ən vacib işçisi ürəkdir. Ürək çirkli və təmiz qanın bir-birinə qarışmadan orqanizmin müxtəlif yerlərinə pompalanmasını təmin edən dörd fərqli kamerası, təhlükəsizlik vəzifəsini görən qapaqcıqları ilə son dərəcə həssas qurulmuş bir nizama malikdir.

Ürəyi tədqiq etdikdə onun yalnız bir pompadan ibarət olmadığını, həm də bu pompanın vurduğu qanın istiqamətini müəyyən edən “qapaqcıqlar” olduğunu da görərik. Onlar ürək əzələlərinin vurduğu qanın lazımi anda və lazımi istiqamətdə hərəkət etməsini təmin edirlər. Habelə ürək böyük damarlar vasitəsilə bir tərəfdən ağciyərlə, digər tərəfdən də bütün bədənlə əlaqəlidir. Bədənə gedən damar özü də eyni zamanda müxtəlif qollara ayrılır, onlar da daha kiçik damarlara bölünür. Kapilyarlara qədər davam edən bu ayrılmadan sonra bu damarlar böyük damarlara birləşirlər və bütün bunlar yenidən ürəyə qayıdır. Ürəkdən də qanın tərkibindəki karbon-dioksidi vermək və əvəzinə oksigeni almaq üçün ağciyərə ötürülür.

Bütün bu qan dövranı sistemi, yəni ürək, damarlar və ağciyər birlikdə düşünülərsə, ortaya tam kompleks bir sistem çıxar. (Buraya vəzifəsi qanı təmizləmək olan böyrəkləri, qandakı şəkər nisbətini tənzimləyən mədəaltı vəzi, qanın kimyəvi tərkibini nəzarətdə saxlayan qaraciyəri və qandakı müdafiə sisteminin tərkib hissələrini əlavə etdikdə ortaya ehtişamlı bir quruluş çıxır.) Bu kompleks sistemin hissələrinin hamısı bir-birlərilə həmahəngdir və bir-birlərinə çox düzgün bir formada bağlanmışlar. Bir-birlərilə həmahəng olan bütün bu hissələr ortaq məqsədə xidmət edirlər. Əgər bir hissə belə əksik olsa, sistemdə axsamalar meydana gələcəkdir. Bu isə qan dövranı sisteminin sahibi olan insanın ölümü ilə nəticələnəcək hallara səbəb olar.

Heç bir ürək vurduğu qanı təmizləyəcək bir ağciyər olmadan tək başına hər hansı bir bədəni bir dəqiqədən artıq yaşada bilməz. Deməli, qan dövranı sistemi tək bir anda bütün hissələri ilə birlikdə yaradılmışdır. Bu da ürəkdəki və qan dövranı sistemindki qüsursuz yaradılışı göstərir və aləmlərin Rəbbi olan Allahın tayı-bərabəri olmayan yaratma sənətini göstərir.

Allah İnsana Öz Ruhundan Üfürmüşdür

fayuu — Mon, 19 Jul 2010 18:52:58 +0000

Kaliforniya Universitetindən neyroloq və psixiatriya professoru Cefri M. Şvartz beyində qırmızı rəngin necə qavranıldığını, gözəl musiqi parçasının bifşteks yeməkdən fərqli şəkildə qavranıldığını və nə üçün ən dəqiq detallara malik olan MR-ların (maqnetik rezonans) belə qavrama işinin mexanizmi haqqında heç bir dəlil vermədiyini öyrənməyə çalışdıqdan sonra bu sualı vermişdir:

… niyə beyin mexanizmləri üzərində işləmək, hətta molekulyar səviyyədə tədqiqatlar belə bu suallara heç cür cavab tapa bilmir?

Bu sualın cavabı belədir: çünki sözügedən qavrama mexanizminin cavabı beyində deyil. Bu mexanizm ilə bağlı sualların cavablarına isə insan hüceyrələrini və neyronları tədqiq edərək, molekulyar səviyyədə araşdırmalar apararaq mümkün deyil. Çünki insana xarici aləmi qavradan şey insanın beyninin içində deyil. Bu, beynin, neyronların, hüceyrələrin, elektrik siqnallarının fövqündə duran bir şeydir. Bu, Uca Allahın insana bəxş etdiyi ruhdur.

Allahu-Təala bir ayəsində belə buyurur:

Sonra onu düzəldib insan şəklinə saldı və ona öz ruhundan üfürdü. O sizə göz, qulaq və ürək verdi. Siz nə az şükür edirsiniz! (Səcdə surəsi, 9)

Qavrayanın ruh olduğunu, maddədən asılı olmadığını anlamayan şəxslərin etdikləri bir vacib səhv var. Onlar gördükləri görüntülərin beyində bir ekranda var olduğu kimi bir ehtimalla qarşı-qarşıya qalırlar. Əslində isə insanın beynində xarici aləmin var olduğu bir ekran olduğunu düşündükdə o ekranı izləyən kiçik bir insanın da varlığını istər-istəməz qəbul etməliyik. Onun beynindəki ekranı da izləyən başqa kiçik adam olmalıdır və bu silsilə bu şəkildə davam etməlidir. Ancaq insanın beynində bir ekran və orada hadisələri seyr edən başqa kiçik adam yoxdur. İnsanın beyni qapqaranlıqdır, səssizdir. Orada zülalların əmələ gətirdiyi neyronlar və irəli-geri hərəkət edən elektrik siqnallarından başqa bir şey yoxdur. Bu elektrik siqnallarının bir ət parçasının içində bir çiçəyi görməsi, onu qoxulaması, ona toxunması, ondan zövq alması, uzaqda hərəkət edən gəmini görməsi, bir çiyələyin dadından ləzzət alması mümkün deyil. Bir orkestrin çalıdığı simfoniyanı zövqlə uzun müddət dinləməsi mümkün deyil. İnsana bu qədər hərəkətli, coşğun, rəngarənk, zəngin, üçölçülü və möhtəşəm dünyanı əmələ gətirənin elektrik siqnalları olmadığı məlumdur. Bu dünya içində insanın sevinib kədərlənməsini, həyəcanlanıb qayğılanmasını, xatırlayıb sevinməsini, darıxmasını təmin edən də, şübhəsiz, elektrik siqnalları deyil. Dünyanın ən məşhur professoruları birləşsələr, Cefri M. Şvartzın da bildirdiyi kimi insanın beyninin içində heç bir yerdə bu qavrama mexanizmini tapa bilməyəcəklər.

Beynin içindəki görüntünü “görürəm”deyən, beynin içindəki səsləri “eşidirəm” deyən, öz varlığını bilməyən şüurlu varlıq Allahın insana verdiyi ruhdur. Materialist ideologiyaların ortaya çıxmasından çəkindikləri həqiqət budur. Ruh gözə ehtiyacı olmadan görür, əllərə ehtiyacı olmadan toxunur, qulağa ehtiyacı olmadan eşidir, buruna ehtiyacı olmadan qoxulayır və ağıza ehtiyacı olmadan dadır. Elm adamlarının illərdən bəri öyrənməyə çalışdıqları “qavrayan kimdir?” sualınının cavabı ruhdur. Allah insanın ruhuna davamlı şəkildə görüntüləri seyr etdirir, gecə-gündüz, bu dünyada və ya yuxuda davamlı olaraq o insana aid bir dünya yaradır. O dünyanın içində hər şey mükəmməl şəkildədir, qüsursuzdur. Ona görə də qarşımızdakı aydın görüntünün, dərinlik hissinin əslində bir xəyal olduğunu, gerçək dünya ilə heç bir əlaqəsi olmadığını anlamaq olduqca çətindir. Bir neçə kvadrat santimetrlik sahə içində istədiyi vaxt sonsuz aləmlər yarada bilən Uca Rəbbimiz Allahın qüsursuz, bənzərsiz, möhtəşəm yaratması elə budur.

Yaradan, yoxdan var edən, surət verən Allahdır. Ən gözəl adlar ancaq Ona məxsusdur. Göylərdə və yerdə nə varsa Onu təqdis edib şəninə təriflər deyər. O, yenilməz qüvvət sahibi, hikmət sahibidir. (Həşr surəsi, 24)

Beynimizdə Allah istədiyi üçün qüsursuz görüntü əmələ gəlir, Allah istədiyi üçün qoxular var, Allah istədiyi üçün gözəl bir musiqi parçasını qüsursuz şəkildə dinləyir və bundan zövq alırıq. Yenə də, Allah istədiyi üçün toxunaraq tanıyır, anlayır və hiss edirik. Allah istədiyi üçün yediyimiz bir yeməyin ləzzəti vardır. Allahın əmrilə insanın zehnində yoxluqdan bir dünya var olur. Rəbbimiz tam yoxluqdan insanın zehnində yalnız ona aid olan, yalnız onun görüb tanıya bildiyi bir aləm yaradır. Bu dünya xaricdəki dünya deyil. Xaricdəki dünya ilə insanın təmasda olması mümkün deyil. İnsanın Allahın istəyi xaricində bir başqası üçün yaradılan dünya ilə də təmasda olması mümkünsüzdür. O, ancaq Rəbbimizin onun üçün yaratdığı dünyada yaşaya bilər, onu seyr edə bilər. O dünyanın xaricinə çıxması imkansızdır. Allah bir ayəsində belə buyurur:

Səndən ruh haqqında soruşarlar. De: “Ruh Rəbbimin əmrindəndir. Sizə (bu barədə) yalnız cüzi bir bilik verilmişdir.” (İsra surəsi, 85)

Qarışqa Otelləri

fayuu — Sun, 18 Jul 2010 20:20:37 +0000

Bir canlı başqa bir canlıya kömək edirsə, onun rahat olacağı mühiti hazırlayaraq ehtiyaclarını ödəyirsə, bu birliyin təsadüfən əmələ gəlməsi, əlbəttəki iddia edilə bilməz. Şüuru olmayan canlıların bir-birinə yaxınlıq göstərmələri, bir-birlərinə fayda qazandıracaq şəkildə davranmaları bu canlılardakı üstün yaradılışı sübut edir. Birlikdə yaşayan canlılar bir Yaradan, yəni Allah tərəfindən bir-birlərinə uyğun şəkildəki xüsusiyyətlərlə yaradılmışlar. Bu cür canlılara ən bariz nümunlərdən biri kimi bitkiləri və qarışqaları göstərmək olar.

Bəzi bitkilərdə bioloji dillə “domatia” adı verilən dərin oyuqlar vardır. Bu oyuqların tək funksiyası qarışqalara sığınacaq verməkdir. Bu bitkilərdə qarışqaların asanlıqla bitkinin içərisinə girib-çıxmalarını təmin edən dəliklər və ya toxumalardan ibarət zərif pərdələr var. Bu bölmələrdə də qarışqalar tərəfindən toplanaraq yeyilməsi üçün bitkinin xüsusi olaraq hazırladığı qida vardır. Bu qidaların tək funksiyası da yenə qarışqaları yedirməkdir. Bitkinin özünə fayda verən funksiyası yoxdur.

Beləliklə, “domatia”lar qarışqaların həyatı üçün yaradılmış xüsusi formalardır. Temperatur və nəmin miqdarı və tarazlığı qarışqalar üçün ideal mühit hazırlayır. Qarışqalar özləri üçün hazırlanmış bu mühitdə insanların lüks otellərdə dincəldikləri kimi rahatlıq hiss edirlər.

Başqa bir misal kimi bir qarışqa növü olan Philidris ilə onun ev sahibi bitkisi olan Dischidia major-u göstərə bilərik. Bu canlılar bütün həyatları boyu ortaq “kimyəvi fəaliyyət”göstərirlər. Bu bitkinin torpağa işləyən kökləri yoxdur və buna görə digər bitkilərə sarmaşaraq uzanır. Bitki karbon və azot almaq üçün çox maraqlı üsuldan istifadə edir. Qarışqaların bu bitkinin içində balalarını yerləşdirmək və “üzvi artıqlar” (ölü qarışqalar, böcək hissələri və s.) gizlətdikləri “qarışqa yarpağı” adlandırılan anbarları var. Bitki bu artıqlardan azot mənbəyi kimi istifadə edir. Bundan başqa yarpaq boşluqlarının daxili səthləri də qarışqa tərəfindən xaric edilən karbon-oksidi sorur və beləliklə, məsamələrdən çıxan su itkisini azaldır. Bu bitki tropik iqlimdə bitməsinə baxmayaraq, su itkisinin qarşısını almaq onun üçün çox vacibdir. Çünki bu cür bitkilərin kökləri olmadığına görə torpaqdakı suya heç vaxt çata bilmirlər. Beləliklə, qarışqalar onlar üçün sığınacaq verən bu bitkiyə əvəzində onun iki ehtiyacını ödəyir.

Hər iki misalda görünən quruluşların təsadüfən meydana gəldiklərini, təsadüfən qarışqalara uyğun qida hazırladıqlarını və onlara uyğun formalara düşdüklərini əsla iddia etmək olmaz. Qarışqa-bitki əlaqələri yer üzündə tək Yaradan, yəni Allah tərəfindən yaradılan möhtəşəm tarazlığın dəlillərindən biridir.

Suda Yeriyən Kərtənkələ

fayuu — Sun, 18 Jul 2010 20:11:20 +0000

Suda yeriyən kərtənkələ saniyədə 20 addım ataraq suyun üstündə sürətlə qaçır. Ayaqları suya dəydiyi anda hər bir barmaq qısılaraq ayağın üst hissəsinin genişlənməsini və suyu asanlıqla itələməsini təmin edir. Beləliklə, ayaqlar bədənin ağırlığını asan şəkildə tarazlaşdırır. Kərtənkələnin ayaqları suyu itələdiklə kiçik hava şarı əmələ gətirərək artıq dəstək yaradır və digər ayağın hərəkətini tamamlayaraq suya dəyməsi üçün vaxt qazandırır. Ağırlıq ikinci ayağa ötürülərkən kərtənkələ kiçik hava şarı yox olmadan əvvəl birinci ayağını sudan çəkir. Kiçin hava şarı çox vacibdir, çünki ayaq birbaşa suya toxunarsa, kərtənkələ suya düşə bilər. Bunda başqa, kərtənkələnin hərəkəti insanla müqayisə edildikdə, insanın bu hərəkətin həyata keçirməsi üçün saniyədə 30 metr qaçması və maksimum əzələ dartınmasının 15 misli qədər dartılması lazımdır ki, bu da mümkün deyil. Bu həqiqətlər qarşısında Allah bir ayəsində möminlərin davranışını belə bildirir:

O kəslər ki, ayaq üstə olanda da, oturanda da, uzananda da Allahı xatırlar, göylərin və yerin yaradılması haqqında düşünər (və deyərlər): “Ey Rəbbimiz! Sən bunları boşuna yaratmamısan! Sən pak və müqəddəssən! Bizi cəhənnəm odunun əzabından qoru!” (Ali-İmran surəsi, 191)

Uçan Sincablar

fayuu — Sun, 18 Jul 2010 20:06:40 +0000

“… yayıb səpələdiyi canlılarda tam yəqinliklə inananlar üçün əlamətlər vardır.” (Casiyə surəsi, 4)

Sincablar daha çox Avropa qitəsindəki meşələrdə yaşayırlar. Boyları 25 santimetrdir. Bədənlərinin arxasında, demək olar ki, öz boyları qədər uzun, yuxarıya doğru dikəlmiş, geniş və topa tüklərdən ibarət quyruqları var. Sincap bu uzun quyruğu vasitəsilə müvazinəti pozulmadan ağacdan ağaca tullanır.

Balaca sivri dırnaqları ilə ağaclara dırmaşa bilən sincab bir budağın üstündə qaça bilir, başı aşağı vəziyyətdə yellənir və o şəkildə hərəkət edə bilir. Xüsusilə, boz sincablar bir ağacın ən təpədəki budağından 4 metr uzaqlıqdakı başqa bir ağacın budağına belə rahatlıqla tullana bilirlər. Havada uçarkən qollarını və ayaqlarını açaraq sanki bir planer kimi hərəkət edirlər. Bu zaman yastılaşan quyruqları isə həm müvazinətlərini təmin edir, həm də istiqamətlərini nizamlayan bir sükan vəzifəsini həyata keçirir. Hətta özlərini 9 metr yüksəklikdən boşluğa buraxıb dörd ayaq üzərində yerə yüngülcə enirlər.

Bəs sincab bu çətin hərəkətləri necə bacarır?

Bütün bunlar sincabın arxa ayaqlarını, məsafələri çox yaxşı ölçüb-biçən kəskin gözlərini, güclü pəncələrini və tarazlıq əmələ gətirməsinə kömək edən quyruğunu istifadə etməsilə mümkün olur. Bəs heç düşünmüsünüz ki, sincaba bu xüsusiyyətləri verən kimdir? Sincab bu cür yaşamalı olduğunu hardan bilir? Sincabların ailəvi şəkildə əllərinə xətkeş alıb meşədəki hər ağacın boyunu və ya ağacın budaqlarını ölçmələri mümkün olmadığına görə sincablar ağacdan-ağaca tullanarkən məsafələri necə ölçüb-biçirlər? Bundan başqa, sincablar necə olur ki, özlərini şikəst etmədən və ya yaralanmadan bu qədər sürətli hərəkətlərlə tullanırlar?

Əlbəttə, bunları edən sincabların özləri deyil. Heç şübhə yoxdur ki, bu sevimli heyvanları malik olduqları bütün xüsusiyyətlərlə birlikdə yaradan və onlara bunları istifadə etməyi öyrədən yaradıcımız olan Allahdır.

Qırıldıqda yeniləri ilə əvəz edilən dişlər

Sincabların bir insanın əsla malik olmayacağı qədər iti və sağlam dişləri var. Ağızlarının ön tərəfində sərt maddələrin gəmirilib qırılmasına kömək edən kəsici dişlər, arxadakı uzun boşluqda isə azı dişləri vardır. İnsan bir qozu qırmaq üçün möhkəm daş və ya bu iş üçün xüsusi olaraq dəmirdən düzəldilmiş bir alətdən istifadə edir. Bu balaca heyvanlar isə ağızlarındakı iti dişlərlə bu işi asanlıqla görə bilirlər.

Sincabların dişlərinin ömür boyu necə sağlam qaldığını və ya dişləri zədələnən sincabların sonra necə qidalandıqlarını – fındıq, qoz yediklərini heç bilmək istəmisiniz? Hər şeyi mükəmməl ahənglə yaradan Allah onların dişlərinə çox vacib xüsusiyyət vermişdir. Çünki sincabların dişləri qırılıb aşınsa da, yerinə dərhal başqası çıxır. Aşınan dişlər isə davamlı olaraq uzanaraq alt tərəfdən yenilənir. Bununla belə, Allah bu xüsusiyyəti təkcə sincaba deyil, bütün gəmirici heyvanlara vermişdir.

Sevgidə Səbrin Önəmi

fayuu — Wed, 14 Jul 2010 18:49:07 +0000

Quranın «…Ancaq nəfslərdə xəsislik həmişə mövcuddur…» («Nisa» surəsi, 128) ayəsi hər insanın nəfsində bir neçə mənfi xüsusiyyətlər ola biləcəyini xatırladır. İnsan nəfsini malik olduğu bu mənfi xüsusiyyətlərdən çəkindirməli və cənnət əxlaqındakı mükəmməlliyə çatmaq üçün səy göstərməlidir. Ancaq buna baxmayaraq, insan həyatının sonuna qədər yaşadığı hər an səhv edə biləcək bir varlıqdır.

Həqiqi sevgi və dostluğun yaşana bilməsi üçün insanların bunu unutmaması vacibdir. Hər kəs sevdiyi insana qarşı çox səbrli və bağışlayan olmalı, dostunun qüsurlarına qarşı səbrli olmalı və onu başa düşməli, onun nöqsanlarını düzəltməyə çalışmalıdır. Çünki sevmək və sevilmək səbrli olmağı, candan keçməyi tələb edən xüsusiyyətlərdir. Səhvlər qarşısında göstərilən səbr insanlar arasında sevginin və mehribanlığın artmasına səbəb olur. Möminlər əslində bir-birlərinə güvəndikləri müsəlman olduqları və bir-birlərinə hörmət bəslədikləri üçün, bir-birlərinin xətalarını səbr və anlayışla qarşılayırlar. Müsəlman qardaş və bacılarının yalnız xətalarını düzəldə bilmək, Quran əxlaqını ən gözəl şəkildə yaşamaq üçün göstərdikləri səmimi bir səy belə onlara qarşı sevgi yaranması üçün kifayətdir. Bu səbəbdən qardaş və bacılarının bir səhv sözü və ya hərəkəti ilə qarşılaşsalar belə, ona qarşı səbr göstərər, ən gözəl davranışla cavab verərlər.

Peyğəmbərimiz (s.ə.v.) də möminlərə müsəlman qardaş və bacılarının qüsurlarını örtmələrini, onlara dəstək olmalarını buyurur:

«Kim bir müsəlmanın ayıbını örtərsə, Allah da onun dünya və axirətdə ayıbını örtər. Kim müsibətə düşən bir adamın müsibətini aradan qaldırarsa, Allah da qiyamətdə onun müsibətlərindən birini yox edər. Kim qardaşının ehtiyacını təmin edərsə, Allah da onun ehtiyacını təmin edər»

Allahı sevən və daima Allahdan razı olan bir insanın səbri, cahiliyyə cəmiyyətində olan insanların səbr anlayışından çox fərqlidir. Bu cür insanlar əgər qarşılarındakı insanlardan mənfəət umurlarsa və ya cəmiyyətin təsirindən çəkinirlərsə, bəzi vəziyyətlərə «dözə bilirlər». «Dözə bilən» insan özünü qaşqabaq tökməkdə, deyinməkdə haqlı görə bilər. «Bu qədər çətinliyə qatlanıram, bunun əvəzində istədiyimi etmək haqqımdır» kimi düşüncəyə qapılırlar. Məsələn, xəstə dostuna və ya həyat yoldaşına baxmaq məcburiyyətində qalan bir insan, əgər Quran əxlaqını yaşamırsa, bir müddət sonra mütləq bu vəziyyətdən sıxılmağa, əsəbləşməyə və şikayət etməyə başlayar. Gecələr yuxusuz qaldığını, yorğun olduğunu, işinin çox çətin olduğunu və ya heç kimin onun kimi belə bir çətinliyə dözməyəcəyini söyləyər. Bu vəziyyətdən narahatçılığı və yaşadığı əsəb aydın hiss olunur. Xəstə olan adamı minnət altında saxlayan sözlər deyər, ona borclu olduğunu xatırladar.

Səbrli insan isə sevdiyi adamın hər cür istəyinə, ehtiyacına həvəslə əməl edər və ona əlindən gələn köməyi göstərər. Etdiklərinə görə qarşısındakı insanı əsla minnət altında qoymaz. Səbr Allahın Quranda möminlərə tövsiyə etdiyi gözəl əxlaq xüsusiyyətidir:

«Ey iman gətirənlər! Səbr edin, dözün, hazır olun və Allahdan qorxun ki, bəlkə, nicat tapasınız!» («Ali-İmran» surəsi, 200).

Sizi Yaradanı Nə Qədər Tanıyırsınız?

fayuu — Tue, 13 Jul 2010 19:59:52 +0000

Sizi kim yaratdı? Bədəninizi, gözlərinizin rəngini, saçlarınızın rəngini kim verdi? Boyunuzun uzunluğunu, saçlarınızın rəngini kim təyin etdi? Sizinlə birlikdə digər insanları, göyləri, yeri və bu ikisi arasında yaşayan bütün canlıları kim yaratdı? Kosmosun dərinliklərindəki planetlərin, Günəşin və ulduzların nizamını kim təyin etdi?

Siz bütün bu suallara tək bir cavab verərsiniz: “Allah”. Sizin kimi digər insanlara da bu suallar soruşulduğunda, onlar da “Allah” deyə cavab verərlər. Necə ki, Allah Quranda insanların öz ağızlarıyla bu gerçəyi təsdiq edəcəklərini belə bildirmişdir:

(Ya Rəsulum!) Həqiqətən, əgər (Məkkə müşriklərindən): “Göyləri və yeri kim yaratmış, günəşi və ayı kim ram (öz əmrinə, insanların mənafeyinə kim tabe) etmişdir?” – deyə soruşsan, onlar mütləq: “Allah!” – deyə cavab verəcəklər. Elə isə onlar (tövhiddən, yalnız Allaha ibadət etməkdən) niyə döndərilirlər? (Ənkəbut Surəsi, 61)

Sizi və kainatı ən incə detalına qədər planlayan Yaradıcımızı nə qədər tanıyırsınız? Sizi hər an gördüyünü, eşitdiyini, etdiyiniz hər şeydən hər an xəbərdar olduğunu bilirsinizmi? Sizə görə Allah haradadır? Sizi yaratdıqdan sonra öz başınamı buraxır, yoxsa necə yaşamaq lazım olduğunu bildirir? Allahı görə bilərsinizmi? Onunla danışa bilən bir insan varmı? İnsanlardan başqa hansı varlıqları yaratdı? O, ölümdən sonra necə bir həyat vəd edir?

Şübhəsiz bunlar kimi daha bir çox sual soruşula bilər və siz də özünüzə görə bu sualların hamısını cavablayarsınız. Bu cavablar ya ailənizdən, ya qohumlarınızdan, ya ətrafınızdan, ya da oxuduğunuz kitablardan öyrəndikləriniz olacaq. Ya da illər əvvəl din dərsində oxuduqlarınızdan ağılınızda qalanlar… Verdiyiniz cavabların həqiqətən doğru olub olmadığını heç düşünmüsünüzmü?

Şübhəsiz hər kəs Allah haqqında müxtəlif fikirlər söyləyə bilər. Bir fəlsəfəçi Allahı izah edərkən əvvəlcə aldığı təhsili ön plana çıxarar, təsirləndiyi filosofların fikirlərini istifadə edərək Allahı tanıdar. Allah haqqında heç bir məlumatı olmayan bir evdar qadın qonşusundan eşitdiyi məlumatlara inanar. Allahla əlaqədar kitab yazan bir yazıçı isə bəlkə də heç din təhsili almayıb, hətta Allahın endirdiyi ayələrdən belə xəbərsizdir. Lakin bu yazıçının kitabını oxuyan hər kəs, sanki onun fikirləri müzakirəsiz doğruymuş kimi qəbul edər, bütün yazılanları tətbiq edər və ətrafındakı hər kəsə özündən çox əmin olaraq oxuduqlarını izah edər. Və çox insan, o günə qədər ətrafından eşitdiklərinin və öyrəndiklərinin səhv və ya əskik ola biləcəyinə ehtimal verməz.

Lakin unudulmamalıdır ki, insan yanıla bilən, cahillik edə bilən varlıqdır. Bu halda bizə, Allahı ən doğru tanıdacaq qaynaq, yalnız Onun bizlərə endirdiyi haqq kitab Qurandır. Allah Quranda insanlar üçün lazım olan şeyləri açıqlamışdır. Yuxarıdakı sualların Qurandakı cavablarına baxacaq olsaq, əvvəlcə Allahın tək göylərdə deyil, hər yerdə olduğunu görərik. Allah bütün insanlara olduğu kimi sizə də şah damarınızdan daha yaxındır. Sizin hər etdiyinizə şahiddir, hər şeyi görər. Söylədiyiniz bütün sözləri eşidər. Gizlicə etdiyiniz bütün duaları bilər. Hər an sizin yanınızdadır. Üstəlik Allah dilədiyi quluyla danışar. Məsələn: Quranda, Hz. Musa ilə danışaraq onu digər insanlardan üstün etdiyi bildirilmişdir. Allah insanları olduğu kimi, mələkləri və cinləri də yaratmışdır. Və Allah dünya həyatından sonra sonsuza qədər davam edəcək bir cənnət və cəhənnəm həyatı yaratmışdır. İnsanlara ölümlərindən sonra cənnətə gedə bilmələri üçün necə yaşamaları lazım olduğunu da Quranla bildirmişdir. Bütün bunlar yuxarıda soruşduğumuz sualların çox qısa cavablarıdır və bu cavabların hamısı Quranda var. Allah, 1400 il əvvəl endirdiyi Quran ayələriylə insanlara Özünü tanıtmış, Özünə aid adları bildirmişdir.

Qüllə Və Zirvəsindəki Bağlı Otaq

fayuu — Sun, 11 Jul 2010 20:21:59 +0000

Beynimizdə qavradıqlarımıza görə xarici aləmdəki hər şeyin əsli ilə təmasda olduğumuzu zənn etməyiniz böyük bir xətadır. Çünki əsla beynimizdən kənara çıxaraq buna nəzarət etmək imkanımız yoxdur. Gördüyümüz və hiss etdiyimiz hər şey Allahın bizim ruhumuza göstərdiyi hisslərdir. Tək mütləq varlıq isə hər şeyin Yaradıcısı olan, aləmlərin Rəbbi Uca Allahdır.

Bu məqalənin başlığını əmələ gətirən sözügedən qüllə anlayışı hər şeyin beynimizdə əmələ gəlməsi həqiqətini daha yaxşı açıqlamaq üçün istifadə etdiyimiz bir nümunədir.

Mənası budur: əgər hal-hazırda beyninizin içində olan dünya görüntüsünün və öz bədəninizə aid görüntünün kənarda bir də maddi əslinin olduğunu iddia edirsinizsə, onda bütün bu görüntüləri kəllənin içində daşıyan nəhəng bir bədənin varlığını da qəbul etməlisiniz. Bu halda siz hər şeyi beyninizdə qavradığınıza görə sanki nəhəng bir qüllənin təpəsindəki kiçik bir otağa həbs edilmiş kiçik bir adamsınız. Bu nəticəyə necə gəldiyimizi mərhələ-mərhələ düşünək:

1. Hal-hazırda gözlərinizi hərləyib ətrafa baxdıqda bir çox cisim görürsünüz. Divarlar, əşyalar, göy üzü, evlər, insanlar, avtomobillər və bütün bunlarla bərabər bir də öz bədəniniz. Bütün bu cisimlərin hamısı, bədəniniz də daxil olmaqla eyni yerdədirlər.

2. Bu yer, görəsən, haradır? Bu yerin kənarda başqa hər hansı bir yer deyil, əslində sizin beyninizin içindəki görmə mərkəzi olduğunun fərqinə vara bilərsiniz. Yəni təmasda olduğunuz bütün dünya, öz bədəniniz də daxil olmaqla, kəllənizin içində, beyninizin arxa tərəfində yerləşən bir neçə sm3 həcmindəki bir yerdədir. Hal-hazırda kəllənizin içiindəki bu yerdəki jurnala baxırsınız. Jurnalı əllərinizlə çevirərkən gördüyünüz və hiss etdiyiniz əllər beyninizin görmə və toxunma mərkəzlərində yerləşir. Bədəninizin bütün orqanları da eyni yerdə, kəllənizin içindədir. Bu jurnalı oxuyarkən oturduğunuz kreslo, kreslonun yerləşdiyi otaq da eyni yerdədir.

3. Bəs bir hiss olan və kəllənizin içində yerləşən bu bədəndən kənarda bir də ayrıca maddi bir bədəninizin olduğuna inanırsınızmı? Əgər belə bir bədən olduğuna inanırsınızsa, bilin ki, onu indiyə qədər heç görə bilməmisiniz. Belə bir bədənin varlığına dair sadəcə təsəvvürünüz ola bilər.

4. Əgər belə bir bədənin olduğuna inanırsınızsa, onun hal-hazırda gördüyünüz bədəninizdən kənarda yerləşən bir nəhəng olduğunu qəbul etməlisiniz. Siz və bütün gördükləriniz, yəni otağınız və ya kənardakı cisimlərin hamısı bu nəhəngin kəlləsindəki görmə mərkəzində yerləşdiyinə görə onun maddi bədəni çox-çox böyük olmalıdır. Hal-hazırda olduğunuz məkandan daha aşağıda çiyinləri, qolları, gövdəsi, qıçları və ayaqları olmalıdır. (Əgər o da sizin kimi iki qollu, iki ayaqlı insandırsa).

5. Belə olduqda siz nəhəng bir qüllənin təpəsindəki qıfıllı bir otaqda yaşayan, bu otaqdan heç bir zaman çıxa bilməyən, sadəcə önünə qoyulan ekranı seyr edən həbs edilmiş bir insan olursunuz. Qüllə xarici aləmdə mövcud olduğunu iddia etdiyiniz maddi bədəniniz, gördüyünüz bədən isə qüllənin təpəsində həbs olmuş kiçik adamdır.

Bu nəhəng qülləni (yəni mövcud olduğunu hesab etdiyiniz maddi bədəninizi) heç vaxt görə bilməzsiniz. Çünki qüllənin təpəsindəki kiçik qıfıllanmış qaranlıq otağa salınmısınız. Həyatınız boyu o otaqdan çıxa bilməzsiniz. O qaranlıq otağın divarlarında əks etdirilən görüntüləri izləyirsiniz. Bu görüntülərdəki bəzi cisimlər (məsələn ulduzlar) sizə bəlkə milyonlarla kilometr uzaqlıqda kimi gələ bilər. Əslində isə daima eyni kiçik otağın içərisindəsiniz.

Bu mövzunu daha yaxşı anlamaq üçün televizorlarda tez-tez rast gəldiyimiz fantastik cizgi filmlərindən də nümunə verə bilərik. Bu cizgi filmlərinin bəzilərində nəhəng bir bədən kəlləsindəki nəzarət mərkəzində oturan bir şəxs tərəfindən idarə edilir. Məsələn, “Voltran” adlı məşhur cizgi filmində nəhəng robotlar kəllə tərəfindəki mərkəzdə oturan bir adam tərəfindən idarə edilirlər. Nəhəng robot bu insanın əmrlərinə görə hərəkət edir. Adam nəhəng bir qüllə böyüklüyündəki robotin içində oturan kiçik bir bədəndir.

Elə isə, əgər hal-hazırda gördüyünüz, hiss etdiyiniz bədənin maddi bir qarşılığı olduğuna inanırsınızsa, belə bir sistemi qəbul etməlisiniz. Başqa sözlə, sanki “bir qüllənin təpəsindəki otaqda oturan kiçik adam” və ya “nəhəng bir robotun təpəsində oturan kiçik adam” olduğunuzu qəbul etməlisiniz. Bu mövzunu belə bir misalla daha yaxşı açıqlaya bilərik: çöldə bir avtomobilin olduğunu və özünü də bu avtomobili gördüyünü iddia edən şəxs bunları düşünməlidir:

Avtomobilə aid görüntü insanın beynindəki görmə mərkəzində əmələ gəlir. Görmə mərkəzi isə cəmi bir neçə sm3 ölçüsündəki bir sahədir. Əgər bu sahəyə bir neçə metr ölçüdəki avtomobilin görüntüsü sığırsa, bu sahənin ən az bu genişlikdə olması lazımdır.

Əgər bu sahə bir neçə metr genişliyindədirsə, onda insan beyni də bu sahəyə uyğun nisbətdə böyük olmalıdır.

Əgər insan beyni bu qədər böyükdürsə, insanın bədəni də yenə beyinlə uyğun nisbətdə kilometrlərlə uzunluqda olmalıdır.

Burada sadəcə bir avtomobili görən şəxsdən bəhs edildi. Eyni vəziyyəti kilomterlərlə uzanıb gedən bir vadiyə baxan şəxs haqqında düşünək. Əgər vadinin əslini gördüyünü iddia edirsə, bu şəxsin görmə mərkəzi də eyni dərəcədə ən az kilometrlərlə uzanıb gedən bir sahə ölçüsündə yer tutmalıdır. Onda insanın beyni, daxili orqanları, qolları, qıçları da buna uyğun nisbətdə nəhəng bir ölçüyə malik olmalıdır.

Belə bir şey mümkün olmadığına görə xarici aləmdə bir neçə metrlik bir avtomobilin və ya kilometrlərlə uzanıb gedən bir vadinin olduğunu və insanın da onların əslləri ilə təmasda olduğunu iddia etmək son dərəcə məntiqsiz deyilmi?

Böyük ehtimalla, həyatınızın əvvəlindən bəri qəbul etdiyiniz “bədənim bu dünyadadır, mən də bədənimdən xarici aləmə baxıram” kimi təsəvvür səhvdir. Belə bir şey mümkün deyil.

Bundan daha ağıllı nəticə isə qüllə deyə bir şeyin olmadığını qəbul etməkdir. Çünki bunun varlığına dair heç bir dəlil yoxdur. Bizə belə bir şeyin varlığını düşündürən tək səbəb maddənin varlığına dair yanlış fikrimizdir. Bu fikrimizdən qurtularsaq, dünyanın əslində çox fərqli bir yer olduğunu qavrayarıq:

Gördüyümüz və hiss etdiyimiz hər şey Allahın bizim ruhumuza göstəridiyi hisslərdir. Tək mütləq varlıq isə hər şeyin Yaradanı, aləmlərin Rəbbi Uca Allahdır.

“Şərq də, Qərb də Allahındır: hansı tərəfə yönəlsəniz, Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah genişdir,biləndir!”(Bəqərəsurəsi,115)